در طلاق توافقی هیچ الزام قانونی وجود ندارد که زن حتماً تمام یا بخشی از مهریه خود را ببخشد. زن و شوهر میتوانند درباره مهریه به هر توافق قانونی برسند؛ از دریافت کامل مهریه گرفته تا بخشش بخشی از آن، پرداخت اقساطی یا تعیین مال مشخص به جای مهریه.
نکته مهم این است که نحوه تنظیم توافق مهریه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عباراتی مانند بذل مهریه، ابراء مهریه و بخشش مهریه لزوماً آثار حقوقی یکسانی ندارند و میتوانند بر امکان رجوع زن در آینده تأثیر بگذارند.
جدول شرایط مهریه در طلاق توافقی
| نوع توافق | امکان آن در طلاق توافقی |
|---|---|
| دریافت کامل مهریه | بله |
| بخشش کامل مهریه | بله |
| بخشش بخشی از مهریه | بله |
| پرداخت مهریه بهصورت اقساط | بله |
| پرداخت بخشی نقد و بخشی اقساط | بله |
| پرداخت با ملک، خودرو یا مال دیگر | با توافق طرفین |
| تعیین زمان مشخص برای پرداخت | بله |
| بذل مهریه در مقابل طلاق | با توجه به نوع طلاق و توافق طرفین |
بنابراین نمیتوان یک فرمول واحد برای مهریه در طلاق توافقی در نظر گرفت.
آیا در طلاق توافقی زن باید مهریه را ببخشد؟
خیر.
یکی از رایجترین تصورات اشتباه این است که زن برای گرفتن طلاق توافقی باید مهریه خود را ببخشد.
در حالی که «توافقی بودن» طلاق به این معناست که زن و شوهر درباره اصل جدایی و مسائل ناشی از آن به توافق رسیدهاند. مهریه نیز یکی از موضوعاتی است که باید تعیین تکلیف شود.
زن میتواند:
- تمام مهریه را دریافت کند؛
- بخشی از آن را دریافت و بخشی را ببخشد؛
- تمام مهریه را ببخشد؛
- پرداخت آن را تقسیط کند؛
- یا درباره نحوه دیگری از پرداخت با زوج توافق کند.
طبق ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده،
دادگاه هنگام صدور رأی باید تکلیف حقوق مالی زوجه از جمله مهریه را مشخص کند.
آیا طلاق توافقی با دریافت کامل مهریه امکانپذیر است؟
بله.
هیچ قاعدهای وجود ندارد که طلاق توافقی را مشروط به بخشش مهریه کند.
برای مثال اگر مهریه زن ۳۰۰ سکه باشد، زوجین میتوانند توافق کنند که:
- هر ۳۰۰ سکه پرداخت شود؛
- بخشی از آن قبل از طلاق پرداخت شود؛
- باقیمانده در اقساط مشخص پرداخت شود؛
- یا زوج مالی مانند ملک یا خودرو را با توافق زوجه بابت تمام یا بخشی از مهریه منتقل کند.
نکته مهم این است که توافق باید دقیق و قابل اجرا باشد.
برای مثال اگر پرداخت مهریه اقساطی است، بهتر است موارد زیر صریحاً مشخص شوند:
- تعداد سکه یا مبلغ قابل پرداخت
- مبلغ یا تعداد هر قسط
- تاریخ اولین قسط
- فاصله اقساط
- تاریخ سررسید
- شیوه پرداخت
- تکلیف عدم پرداخت اقساط
چند سکه باید در طلاق توافقی بخشیده شود؟
عدد مشخصی وجود ندارد.
ممکن است زن:
- یک سکه ببخشد؛
- ۱۰ سکه ببخشد؛
- نصف مهریه را ببخشد؛
- کل مهریه را ببخشد؛
- یا اصلاً هیچ بخشی از مهریه را نبخشد.
میزان مهریهای که بخشیده یا دریافت میشود تابع توافق زوجین و در برخی موارد نوع طلاق است.
بنابراین عباراتی مانند «برای طلاق توافقی حداقل باید چند سکه بخشید؟» پاسخ عددی ثابتی ندارند.
بخشش مهریه در طلاق توافقی چگونه انجام میشود؟
عبارت «بخشش مهریه» در زبان عمومی استفاده میشود، اما از نظر حقوقی باید مشخص شود زن دقیقاً با چه قالبی از حق مالی خود صرفنظر میکند.
این موضوع بسیار مهم است، زیرا آثار حقوقی شیوههای مختلف یکسان نیست.
سه مفهوم مهم در این زمینه عبارتاند از:
- ابراء مهریه
- بذل مهریه
- هبه یا بخشش مال
تفاوت بذل، ابراء و بخشش مهریه چیست؟
ابراء مهریه
ابراء یعنی طلبکار از طلب خود صرفنظر کند و ذمه بدهکار را بری نماید.
طبق ماده ۲۸۹ قانون مدنی، ابراء از اسباب سقوط تعهد است. در مورد مهریهای که به صورت دین بر عهده شوهر است، اگر زن به صورت معتبر ذمه شوهر را ابراء کند، اصل بر این است که دیگر همان طلب باقی نمیماند. منابع قضایی نیز میان ابراء و بذل قابل رجوع در طلاق خلع تفاوت قائل شدهاند.
به همین دلیل نوشتن عبارتی مانند:
«زوجه کلیه مهریه خود را ابراء نمود»
ممکن است آثار متفاوتی با عبارت:
«زوجه مهریه خود را در قبال طلاق بذل نمود»
داشته باشد.
بذل مهریه
بذل در پروندههای طلاق خلع اهمیت ویژهای دارد.
طبق ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی، در طلاق خلع زن به دلیل کراهتی که از شوهر دارد، مالی به او میدهد تا طلاق بگیرد و این مال میتواند خود مهریه، کمتر، برابر یا حتی بیشتر از آن باشد.
در برخی شرایط، زوجه در مدت عده میتواند از مابذل رجوع کند که این موضوع ممکن است امکان رجوع زوج از طلاق را نیز ایجاد کند. آرای قضایی نیز این ارتباط را تأیید کردهاند.
هبه یا بخشش
اگر انتقال مهریه یا مال در قالب هبه انجام شود، قواعد هبه و امکان یا عدم امکان رجوع از آن باید با توجه به شرایط همان مورد بررسی شود.
بنابراین استفاده از واژه کلی «بخشیدم» بدون تعیین ماهیت حقوقی توافق ممکن است در آینده باعث اختلاف شود.
یکی از مهمترین نکات در تنظیم توافقنامه طلاق این است که مشخص شود صرفنظر زن از مهریه دقیقاً در قالب چه نهاد حقوقی انجام میشود.
آیا زن بعد از بخشیدن مهریه میتواند آن را پس بگیرد؟
پاسخ به این سوال کاملاً به نحوه بخشش مهریه بستگی دارد.
اگر مهریه به صورت ابراء صحیح ساقط شده باشد، وضعیت با بذل مهریه در طلاق خلع متفاوت است.
در طلاق خلع، رجوع از مابذل تحت شرایط خاصی ممکن است، در حالی که ابراء اصولاً ماهیت متفاوتی دارد. رویه قضایی نیز تصریح کرده که بذل در طلاق خلع میتواند قابل رجوع باشد، ولی ابراء دین وضعیت متفاوتی دارد.
بنابراین نمیتوان بهطور کلی گفت:
«مهریه بخشیده شده همیشه قابل برگشت است»
یا:
«مهریه بخشیده شده هیچوقت قابل برگشت نیست.»
هر دو عبارت میتوانند اشتباه باشند.
رجوع از بذل مهریه در طلاق توافقی چگونه است؟
اگر طلاق توافقی در قالب طلاق خلع انجام شود و زن مالی را به عنوان فدیه یا مابذل به شوهر داده باشد، موضوع رجوع از بذل اهمیت پیدا میکند.
در رویه قضایی، رجوع زن از مابذل در مدت عده میتواند زمینه امکان رجوع مرد از طلاق را فراهم کند.
به همین دلیل اگر هدف زوجین این است که پس از طلاق امکان بازگشت به توافقات مالی ایجاد نشود، باید متن توافق با دقت بسیار زیادی تنظیم شود.
اگر زن از بذل مهریه رجوع کند، طلاق باطل میشود؟
صرف رجوع زن از مابذل را نباید به معنای «باطل شدن خودکار طلاق» دانست.
آثار رجوع باید با توجه به:
- نوع طلاق
- زمان رجوع
- وضعیت عده
- متن توافق
- نحوه ثبت بذل
- و شرایط پرونده
بررسی شود.
در طلاق خلع، امکان رجوع زوجه از بذل میتواند برای زوج نیز امکان رجوع از طلاق ایجاد کند، اما نتیجه هر پرونده باید با توجه به شرایط همان پرونده بررسی شود.
مهریه در طلاق خلع چه شرایطی دارد؟
طلاق خلع یکی از انواع طلاق بائن است که در آن زن به علت کراهت از شوهر، مالی به او میدهد تا طلاق صورت گیرد.
مطابق ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی، مالی که زن میبخشد میتواند:
- خود مهریه باشد؛
- کمتر از مهریه باشد؛
- برابر با مهریه باشد؛
- یا حتی بیشتر از مهریه باشد.
بنابراین این تصور که در طلاق خلع حتماً باید «تمام مهریه» بخشیده شود نیز درست نیست.
آیا طلاق توافقی حتماً طلاق خلع است؟
خیر، نباید طلاق توافقی و طلاق خلع را کاملاً مترادف دانست. «توافقی» بودن بیشتر به نحوه درخواست و توافق زوجین مربوط است، در حالی که خلع یک نوع طلاق با شرایط قانونی خاص است. با این حال، بسیاری از طلاقهای توافقی در عمل در قالب خلع یا مبارات واقع میشوند؛ خصوصاً زمانی که زن در مقابل طلاق مالی را بذل میکند. نوع دقیق طلاق و عباراتی که در رأی و توافقات ثبت میشود اهمیت حقوقی دارد.
پرداخت مهریه به صورت اقساط در طلاق توافقی
زوجین میتوانند درباره پرداخت اقساطی مهریه توافق کنند.
برای مثال:
«زوج متعهد شد تعداد ۱۰۰ سکه از مهریه زوجه را هر سه ماه یک سکه پرداخت کند.»
اما چنین عبارتی هنوز کامل نیست.
بهتر است دقیقاً مشخص شود:
- اولین سررسید چه زمانی است؟
- پرداخت به چه حسابی انجام میشود؟
- اگر زوج یک قسط را پرداخت نکند چه میشود؟
- آیا باقی اقساط حال میشود؟
- آیا برای پرداخت تضمینی وجود دارد؟
- آیا چک یا سفتهای صادر شده است؟
هرچه توافق مبهمتر باشد، احتمال اختلاف بعدی بیشتر میشود.
اگر مرد بعد از طلاق مهریه توافقشده را ندهد چه میشود؟
اگر در توافق طلاق، مرد تعهد کرده باشد مبلغ یا تعداد مشخصی از مهریه را پرداخت کند، اصل تعهد با طلاق از بین نمیرود. نحوه مطالبه آن به متن توافق و نحوه انعکاس آن در رأی و اسناد مربوط بستگی دارد.
به همین دلیل بهتر است توافقی مانند:
«زوج بعداً مهریه را پرداخت میکند»
استفاده نشود.
به جای آن باید مبلغ، تعداد، موعد و نحوه پرداخت کاملاً مشخص شود.
آیا مهریه را میتوان با ملک یا خودرو پرداخت کرد؟
بله، زوجین میتوانند توافق کنند که به جای تمام یا بخشی از مهریه، مال مشخصی منتقل شود.
مثلاً:
- یک واحد آپارتمان
- خودرو
- زمین
- وجه نقد
- طلا
- سهام یا مال دیگری
اما صرف نوشتن «یک خودرو بابت مهریه داده شود» کافی نیست.
برای جلوگیری از اختلاف بهتر است مشخصات کامل مال ذکر شود.
مثلاً درباره ملک:
- پلاک ثبتی
- نشانی
- سهم انتقالی
- زمان انتقال
- وضعیت رهن
- بدهی یا بازداشت احتمالی
و درباره خودرو:
- نوع خودرو
- مدل
- شماره پلاک یا مشخصات شناسایی
- زمان انتقال سند
- مسئول پرداخت هزینههای انتقال
مشخص شود.
آیا میتوان مهریه را با حضانت فرزند معاوضه کرد؟
در تنظیم چنین توافقی باید بسیار محتاط بود.
حضانت فرزند صرفاً یک حق مالی قابل خرید و فروش نیست.
دادگاه هنگام تصمیمگیری درباره حضانت و ملاقات فرزند باید حقوق و مصلحت کودک را نیز در نظر بگیرد. بنابراین بهتر است توافق درباره مهریه و توافق درباره حضانت، هرچند ممکن است همزمان میان زوجین انجام شوند، از نظر حقوقی بهگونهای تنظیم نشوند که حضانت کودک شبیه یک «عوض مالی» تلقی شود.
مهریه زن باردار در طلاق توافقی چگونه است؟
بارداری باعث از بین رفتن مهریه یا الزام زن به دریافت کامل آن نمیشود.
زن باردار نیز میتواند درباره مهریه مانند سایر موارد با شوهر خود توافق کند.
برای مثال میتواند:
- تمام مهریه را مطالبه کند؛
- بخشی را ببخشد؛
- مهریه را اقساطی دریافت کند؛
- یا حسب شرایط توافق دیگری داشته باشد.
اما طبق قانون حمایت خانواده، دادگاه هنگام صدور رأی باید نسبت به حقوق مالی زوجه و همچنین وضعیت حمل تعیین تکلیف کند.
بنابراین جملهای مانند:
«زن باردار حتماً باید کل مهریه را دریافت کند»
صحیح نیست.
توافق مهریه در طلاق توافقی کجا ثبت میشود؟
طبق ماده ۲۵ قانون حمایت خانواده، در طلاق توافقی موضوع به مرکز مشاوره خانواده ارجاع میشود و در صورت عدم انصراف زوجین، موارد توافق برای اتخاذ تصمیم نهایی به دادگاه منعکس میشود. دادگاه نیز در گواهی عدم امکان سازش، وضعیت حقوق مالی طرفین را مشخص میکند. به همین دلیل توافق مهریه باید بهگونهای تنظیم شود که قابلیت انعکاس و اجرا در فرآیند قضایی را داشته باشد. این تصور که توافق مهریه فقط زمانی معتبر است که حتماً از ابتدا در دفتر اسناد رسمی تنظیم شود نیز بیش از حد کلی است. با این حال در برخی موارد، بهخصوص درباره انتقال مال یا ابراء و تعهدات مهم، تنظیم سند رسمی میتواند از نظر اثباتی و اجرایی مفید باشد.
آیا توافق شفاهی درباره مهریه کافی است؟
توصیه نمیشود. ممکن است طرفین شفاهی درباره مهریه توافق کرده باشند، اما هنگام بروز اختلاف، اثبات جزئیات توافق دشوار شود. برای مثال ممکن است زن بگوید:
«من فقط ۵۰ سکه را بخشیدم.»
و مرد ادعا کند:
«تمام مهریه بخشیده شده بود.»
بهترین کار این است که موارد توافق شفاف، مکتوب و بدون ابهام ثبت شوند.
طلاق توافقی بدون بخشش مهریه امکان دارد؟
بله. حتی اگر زن هیچ مقداری از مهریه خود را نبخشد، باز هم در صورت توافق زوجین درباره اصل طلاق و سایر مسائل، امکان پیگیری طلاق توافقی وجود دارد. البته نوع طلاقی که در نهایت واقع میشود باید با شرایط قانونی پرونده سازگار باشد.
اگر زن کل مهریه را گرفته باشد، باز هم طلاق توافقی ممکن است؟
بله.
دریافت قبلی مهریه مانع طلاق توافقی نیست. در این حالت کافی است در توافقات مشخص شود که مهریه قبلاً پرداخت شده یا زوجه نسبت به آن ادعایی ندارد، مشروط بر اینکه این موضوع واقعاً مطابق وضعیت موجود باشد.
اگر بخشی از مهریه قبلاً پرداخت شده باشد چه کنیم؟
باید دقیقاً مشخص شود:
- کل مهریه چند سکه یا چه مبلغی بوده است؛
- چه مقدار قبلاً پرداخت شده؛
- چه مقدار باقی مانده؛
- از باقیمانده چه مقدار بخشیده میشود؛
- چه مقدار باید پرداخت شود.
مثلاً:
«از مجموع ۳۰۰ سکه مهریه، زوجه وصول ۵۰ سکه را اقرار نموده و نسبت به ۲۵۰ سکه باقیمانده مقرر شد…»
این بسیار بهتر از عبارتی مبهم مانند «طرفین درباره مهریه توافق کردند» است.
آیا مهریه بعد از فوت شوهر قابل مطالبه است؟
اگر مهریه همچنان بر ذمه زوج باقی مانده باشد و پیش از فوت پرداخت یا ساقط نشده باشد، اصل طلب میتواند از ترکه متوفی مطالبه شود. این به معنای آن نیست که وراث الزاماً باید مهریه را از اموال شخصی خود پرداخت کنند؛ بلکه بدهیهای متوفی از ترکه او تعیین تکلیف میشوند. اگر زن قبلاً مهریه را به شکل معتبر ابراء کرده باشد، وضعیت متفاوت خواهد بود.
اگر یکی از زوجین بعد از توافق از طلاق منصرف شود چه میشود؟
توافق درباره مهریه باید در ارتباط با متن کامل توافق و نوع حقوقی آن بررسی شود.
برای مثال، اگر زن مالی را صرفاً در مقابل تحقق طلاق بذل کرده باشد و طلاق در نهایت واقع نشود، موضوع با حالتی که زن بهطور مستقل و قطعی شوهر را از مهریه ابراء کرده متفاوت است.
به همین دلیل قبل از امضای عباراتی مانند:
«زوجه کلیه مهریه را بخشید»
باید مشخص شود این بخشش:
- مشروط به وقوع طلاق است؟
- ابراء است؟
- بذل در مقابل طلاق است؟
- یا انتقالی مستقل؟
همین چند کلمه میتواند آثار حقوقی کاملاً متفاوتی ایجاد کند.
مهریه چه زمانی در گواهی عدم امکان سازش درج میشود؟
در طلاق توافقی، دادگاه به صدور گواهی عدم امکان سازش اقدام میکند. ماده ۲۶ قانون حمایت خانواده نیز این موضوع را تصریح کرده است. توافقات مالی زوجین، از جمله وضعیت مهریه، باید در فرآیند رسیدگی مشخص شود تا تکلیف آن در تصمیم قضایی روشن باشد. بنابراین بهتر است زوجین قبل از رسیدن پرونده به مراحل نهایی، درباره مهریه توافق دقیق داشته باشند.
چند نمونه توافق درباره مهریه در طلاق توافقی
این نمونهها صرفاً برای فهم ساختار هستند و بهتر است متن نهایی متناسب با پرونده توسط وکیل تنظیم شود.
نمونه دریافت کامل مهریه
زوجه مهریه خود را به طور کامل مطالبه کرده و زوج متعهد به پرداخت آن طبق شرایط توافقشده میشود.
نمونه بخشش بخشی از مهریه
از کل مهریه، زن بخشی را در قبال طلاق بذل و نسبت به باقیمانده مطابق توافق اقدام میکند.
نمونه مهریه اقساطی
مقدار دقیق بدهی، تعداد اقساط، مبلغ یا تعداد هر قسط و تاریخ سررسید هر قسط تعیین میشود.
نمونه پرداخت با مال غیرنقدی
طرفین مشخص میکنند که ملک، خودرو یا مال معین با مشخصات کامل بابت تمام یا بخشی از مهریه منتقل شود.
متن توافق مهریه بهتر است متناسب با شرایط واقعی هر پرونده تنظیم شود؛
استفاده مستقیم از نمونههای اینترنتی بدون توجه به نوع طلاق و آثار عباراتی مانند «بذل»، «ابراء» و «اقرار به دریافت» میتواند مشکلساز شود.
مشاوره قبل از طلاق توافقی و توافق مهریه
در طلاق توافقی، فرآیند مشاوره خانواده نیز مطرح است. ماده ۲۵ قانون حمایت خانواده ارجاع زوجین متقاضی طلاق توافقی به مرکز مشاوره خانواده را پیشبینی کرده است.
در این مرحله ممکن است موضوعات مورد توافق زوجین مشخص شوند، اما درباره مسائل مهم مالی مانند مهریه بهتر است پیش از تأیید نهایی توافق، آثار حقوقی آن نیز بررسی شود.
برای اطلاعات بیشتر میتوانید مقاله «جلسات مشاوره قبل از طلاق توافقی» گروه وکلای زندیه را مطالعه کنید.
سوالات متداول درباره مهریه در طلاق توافقی
اصل مهریه با طلاق توافقی از بین نمیرود. زن و مرد باید درباره نحوه پرداخت، بخشش یا تعیین تکلیف آن توافق کنند.
خیر. هیچ الزام عمومی برای بخشش مهریه در طلاق توافقی وجود ندارد.
بله. زن میتواند تمام مهریه خود را دریافت کند و در عین حال زوجین برای طلاق توافق داشته باشند.
هیچ حداقل قانونی ثابتی برای تمام پروندههای طلاق توافقی وجود ندارد.
با توافق زوجین میتوان پرداخت مهریه را به صورت اقساط تعیین کرد.
بستگی به نحوه حقوقی بخشش دارد. ابراء، هبه و بذل در طلاق خلع آثار یکسانی ندارند.
در طلاق خلع، تحت شرایط قانونی و در مدت مربوط، رجوع از مابذل ممکن است و میتواند برای زوج نیز حق رجوع از طلاق ایجاد کند.
نمیتوان گفت همه توافقات مهریه در طلاق توافقی الزاماً باید از ابتدا در دفترخانه اسناد رسمی تنظیم شوند. با این حال، حسب نوع توافق، تنظیم سند رسمی میتواند اهمیت اثباتی و اجرایی داشته باشد.

